हेडलाईन

भोजपुर सेवा समाज इजरायलको छैठौ साधारणसभाबाट अध्यक्षमा सुमिन पाख्रिन तामाङ चयन         इजरायलमा २८ औ विश्व आदिवासी दिवस भव्यताको साथ मनाउने         इजरायलमा हरितालिका तिज मेघा महोत्सव २०७९ सांस्कृतिक कार्यक्रम हुदै         नेपाल मगर संघ शाखा इजरायलको अध्यक्षमा सुर्य बहादुर राना मगर चयन         प्रवासी नेपाली मंच इजरायलको अध्यक्षतामा ज्योती शर्मा चयन         इजरायलमा मङ्गोलियन हार्ट ब्याण्ड सहित लाइभ कन्सर्ट हुदै         ह्योल्मो समाज इजरायलको १६ औं बार्षिकोत्सव तथा नवौं साधारण सभा हुदै         इजरायलमा गठबन्धन सरकार ढल्यो, लापिड कामचलाउ प्रधानमन्त्री बन्ने         नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ इजरायलको अध्यक्षमा नानीमाया योन्जन तामाङ चयन         मातृभाषाको विकल्पमा ऐच्छिक विषय गणित, कम्प्युटर राखिएकोमा हटाउन माग         राष्ट्रिय नेवा: खल: इजरायलको अध्यक्षमा राजकुमारी श्रेष्ठ चयन         प्रवासी नेपाली मंच इजरायलको दोश्रो अधिबेशन हुदै         इजरायलमा सिसेक्पा तङनाम ५०८२ सांगीतिक धमका कार्यक्रम हुदै         किराँत राई यायोख्खा इजरायलको अध्यक्षमा दिप कुमार थुलुङ् राई चयन         नेपाली समाज इजरायलको ऐतिहासिक तेस्रो स्थापना दिवस मनाउदै        

आदिवासी–जनजाति पार्टी किन गठन हुन सकेन ?

-प्रा.डा. कृष्ण भट्टचन

नेपाली राज्यसत्तामा बाहुनवाद लादिएको आरोप पोख्ने एक पात्र हुन्, प्रा.डा. कृष्ण भट्टचन । चुच्चो नाकको विरुद्धमा लेखिएका उनका कतिपय लेखले सतहमा तरंग ल्याइदिएका पनि छन् । भट्टचन आदिवासी–जनजातिको अधिकारका लागि नेपालमा आदिवासी जनजाति पार्टी नै हुनुपर्ने धार समात्छन् । उनीलगायत केहीले पटक–पटक यस्तो प्रयास पनि गरे ।

प्रयास – १

आदिवासी जनजाति पार्टी स्थापनाका लागि मसहित डा. हर्क गुरुङ, डा. चैतन्य सुब्बा, नन्द कन्दङ्वालगायतको टोलीले प्रयास गर्‍यो । आजभन्दा १२–१३ वर्षपहिले हामीले पहिलो यो प्रयास गरेका थियौँ । त्यतिवेला पत्रिकामा हेडलाइन समाचार पनि प्रकाशित भएको थियो । आदिवासी जनजातिको मुद्दा ‘राजनीतिक मुद्दा हो’ त्यसैले छुट्टै पार्टी चाहिन्छ भन्ने निष्र्कषपछि यो प्रयास गरेका हौँ । पार्टीको मुख्य आधार देशका जनजातिको संख्या नै थियो । आदीवासी जनजातिहरू कुल जनसंख्याको ५० प्रतिशत छन् भन्ने हाम्रो भनाइ हो । तर, सरकारी ‘मिथ्यांङक’मा पनि ३८ प्रतिशत त देखाइएको छ । कन्चनचन्द्राको ‘ह्वाई एथ्निक पार्टी सक्सिड’ किताबमा जनजाति वा दलित जो भए पनि, जनसंख्या बढी हुनेले नै मतको राजनीतिमा सफलता पाउँछ भनिएको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि ३८ प्रतिशत जनजातिले निरन्तर मत दिइरहे पार्टीको बहुमत आइरहन्छ । कांग्रेस, एमाले र माओवादीमा बाहुन क्षेत्रीकै वर्चस्व छ । देशमा बाहुन १२ प्रतिशत मात्रै छन् । १२ प्रतिशत बाहुन तीनवटा पार्टीमा विभाजित हुँदा एउटा पार्टीको भागमा ४ प्रतिशत मात्रै पर्छ । ४ प्रतिशतले दशकौँ जान सक्ने, तर ३८ प्रतिशतले सक्दै नसक्ने ? सिद्धान्ततः यस्तो हुँदैन । ३८ प्रतिशत जनजातिमध्ये १० प्रतिशत नै बाहुनसँग गए पनि बाहुनहरू त २२ प्रतिशत मात्रै हुन्छन् ।

अर्को कुरा, आदिवासी जनजातिले सत्ताप्राप्तिबाट पाउने कुरा अर्कोको हातबाट पाउन सक्दैनन् । बहुदलीय व्यवस्थामा जनजाति पार्टीको सम्भावना बढी छ । त्यसका लागि नेता चाहिन्छ । नेता पनि तिनै तीनवटा पार्टीमा छरिएका छन् । जनजाति विकास समन्वय समिति थियो, जसमा डा. हर्क गुरुङ अध्यक्ष र म सचिव थिएँ । हाम्रो नियमित भेटघाट हुन्थ्यो । अनि, एकदिन लक्ष्मण राजवंशीजीलाई अनुरोध गरियो, वनस्थली स्कुलमा छलफलका लागि कोठा उपलब्ध गराइदिन । राजवंशीजीले कोठा उपलब्ध गराउनुभयो । र, उहाँ पनि छलफलमा सहभागी हुनुभयो ।

त्यो छलफलमा कांग्रेसबाट नारायणसिंह पुन, बालाराम घर्तीमगर तथा एमाले, माओवादी र राप्रपा चारवटै पार्टीका जनजाति नेता भेला भएका थिए । छलफलमा नारायणसिंह पुनले ‘जानजाति पार्टी खोल्ने हो भने म कांग्रेस छोडेर आउन तयार छु’ भन्नुभयो । त्यो कुरा सबैका लागि ‘सरप्राइज्ड’ थियो । सबैको त्यस्तै सेटिन्मेन्ट देखियो । अनि पार्टी खोल्नेबारे निरन्तर छलफल गर्ने कुरा भयो । पछि, एकदिन विष्णु मादेनको घरमा छलफल भयो, तर त्यतिखेर म एउटा अनुसन्धानका लागि काठमाडौंबाहिर थिएँ, उपस्थित हुन सकिनँ । अहिले आएर सोच्दा त्यतिवेला म त्यहाँ हुुनुपर्ने रहेछ भन्ने लाग्छ । डा. चैतन्य सुब्बा, नारायणसिंह पुनहरू हुनुुहुन्थ्यो । मादेनको घरको बैठक त्यो चरणको अन्तिम बैठक भयो । पार्टी खोल्न सहमत भएका, अरू पार्टी छाड्न तयार भएका, सबै प्रयास त्यहीँ पुगेपछि अड्कियो । एक्कासि पछि मैले निम्तो पाएँ, नारायणसिंह पुनजीले त्यही अवधारणामा समता पार्टी खोल्ने भनेर । त्यसपछि एउटा ‘च्याप्टर’ त्यहीँ दुःखद् अन्त्य भयो ।

प्रयास – २

पहिलो संविधानसभा निर्वाचनपछि जनजाति पार्टी स्थापना गर्ने प्रयास भयो । त्यतिवेला पहिचानसहितको संघीयता र संघीयतासहितको संविधानको नारा आदिवासी–जनतातिहरूको सभासद् सभा ‘ककस’ले उठाएको थियो । ककस चौथो शक्तिको रूपमा उदाएको थियो । वास्तवमा आदिवासी–जनजाति, सिमान्तकृतहरूलाई शासकहरू जो उपनिवेशवादी हुन् वा पुँजीवादी हुन् वा नेपालको सन्दर्भमा बाहुनवादी नै किन नहून्, उनीहरूले आदिवासी जनजातिलाई अधिकार सुनको किस्तीमा ल्याएर दिँदैनन् । सुधारका नाममा अलिअलि अधिकार दिए भने पनि ढिलोचाँडो खोसिहाल्छन् । त्यसकारण आफ्नो राजनीतिक संगठन आफ्नै नेतृत्वमा हुनुपर्छ भन्नेमा त्यतिवेला जनजाति नेता, अभियन्ता र बुद्धिजीवी सहमत थिए । जसले सशस्त्र संघर्ष गर्छ, त्यसको नेता आदिवासी भएन भने पनि अधिकार दिँदैन । सशस्त्र, निशस्त्र या मतबाट नै किन नहोस्, संघर्षको नेतृत्व आफ्नै हुनुपर्छ भन्ने मान्यताबाट राजनीतिक दल खोल्न गएका हौँ । माओवादीले धेरै काम गर्‍यो, राष्ट्रिय राजनीतिमा र आशा पनि जगायो, तर पहिलो संविधानसभा विघटन हुँदा भागेको देखियो । अर्थात्, नचाहेको जस्तो देखियो ।

पार्टी स्थापना गर्ने यो दोस्रो प्रयासमा डा. चैतन्य सुब्बा, पासाङ शेर्पा, नन्द कन्दङ्वा र मलगायत नै प्रयासमा जुटेका थियौँ । आदिवासी जनजाति पार्टीमा एमालेका नेताहरू आउन तयार भए । कांग्रेसका पनि धेरै आउन तयार भए । तर, माओवादीबाट तयार भएनन् । आवश्यक पर्‍यो भने मात्रै आउने भन्ने थियो, तर सक्रियता भने थिएन । १० वर्षको युद्धमा माओवादीले मुद्दा उठाएको हो । हामीले नैतिक समर्थन पनि गरेको हो । तर, माओवादी पनि अखण्डतिर लागेपछि हामी सशंकित भएको हो ।

मतबाट भए पनि, संघर्षबाट भए पनि अधिकारको आन्दोलनमा जाँदा त राजनीतिक संगठन चाहिन्छ नै । राजनीतिक रूपमा संगठित नभई सामाजिक आन्दोलनले मात्र हुँदैन भन्ने भएपछि गरिएको अर्को प्रयास थियो, त्यो । यसक्रममा विभिन्न चरणमा छलफल भयो, बहस भयो । हामी पनि देशदौडाहामा लाग्याैँ, परामर्शका लागि । अन्तिममा नगरकोटमा छलफल गरियो । त्यो छलफलमा एमाले र कांग्रेसका जनजाति नेताहरू सहभागी थिए । माओवादीहरू चने त्यसमा पनि सहभागी थिएन । सहभागीबीच ४४ वटा आधारभूत अधिकारमा विमति देखिएन ।
तर, समस्याचाहिँ एमालेबाट आएका साथीहरू र कांग्रेसबाट आएका केही साथीबीचको विचारमा देखियो । एमालेका साथीहरूको कुरा माक्र्सवादलाई कुनै न कुनै रूपमा राख्नुपर्छ भन्ने थियो र कम्तीमा पनि निर्देशक सिद्धान्त हुनुपर्छ भन्ने अडान । कांग्रेस र अरूको माक्र्सवाद हुनुहुँदैन भन्ने थियो । गठन हुने नयाँ दलका लागि स्केनडेभियन मुलुक (स्विडेन, फिनल्यान्ड, डेनमार्क)ले अपनाएको सामाजिक लोकतन्त्र नै वर्गीय समस्या समाधानका लागि ठीक हुन्छ भन्ने तर्क कांग्रेसबाट आएका र अरू साथीको भनाइ रह्यो ।

तर, नेपालमा वर्गीयभन्दा पनि जातीय, राष्ट्रियता, आदिवासीको समस्या हो । यसकारण जनजातिको समस्या हल गर्न बहुल राष्ट्रियता अपनाउनुपर्छ’ भन्ने थियो । उहाँहरूको भनाइ आदिवासीको समस्या आदिवासीवादबाट हुनुपर्छ भन्ने पनि थियो । त्यसमा एमालेबाट आएका साथीहरूले बहुल राष्ट्रियता र आदिवासीवाद बुझ्दैनौँ भन्नुभयो । महिनौँ दिनसम्म त्यसै भनेर बसिरहनुभयो र बुझ्नलाई प्रयास पनि गर्नुभएन ।

सबै जनजाति आदिवासी नेताहरू एक ठाउँमा आएको हेर्न चाहन्छन्, तर नेताहरूमा केही समस्या छ । समस्याको बाबजुद जनताको चाहनालाई पूरा गर्न एमालेका साथीहरूले भनेजस्तो माक्र्सवाद पनि नराख्ने, कांग्रेस र अन्य साथीहरूले भनेकोजस्तो बहुराष्ट्रियता र आदिवासीवाद पनि नराखी पार्टी स्थापना गराैँ भनेर हामीले अन्तिम प्रयास गर्‍यौँ । ‘पार्टीका लागि विचार नै चाहिन्छ भन्ने हुँदैन, जनताको आधारभूत समस्या सम्बोधन गर्दा हुन्छ’ भन्ने हाम्रो भनाइ थियो ।

त्यतिवेला सामान्य रूपमा सबैबाट स्वीकार पनि गरियो । तर, एमालेका साथीहरूले ‘हामीले व्यापक छलफल गरेर निर्णय गर्नुपर्छ’ भन्नुभयो । तर, त्यहाँ देखियो भने, अशोक राई आफ्नै नेतृत्वमा एउटा पार्टी स्थापना गर्न चाहने अनि पासाङजी पनि सकेसम्म मिल्ने र नसके आफ्नै भए पनि अर्को पार्टी बनाउने । पासाङजीको लोकप्रियता बढी थियो । पार्टी खोलेपछि पासाङजी हावी हुन सक्ने डर अशोकजीलाई थियो । अर्को कुरा, अशोकजीमा नयाँ पार्टी सफल÷असफल जे भए पनि फेरि घर फर्किनुप¥यो भने त केही आधार चाहिन्छजस्तो कुरा मनमा राखेको देखियो । त्यसका लागि नयाँ पार्टीको पनि मार्गनिर्देशक सिद्धान्त माक्र्सवाद भए सजिलो हुन्थ्यो भन्ने थियो ।

नगरकोटमा हामीलाई प्रायोजन गर्नेको दबाब थियो, ‘तपार्इंहरू ऐतिहासिक निर्णय गर्नुहुन्छ भनेर यहाँ राखेको हो, चुक्नुभयो भने इटाले हान्ने हो ।’ तर, त्यहाँ कुरा नमिलेपछि छुट्टियौँ । छुटिसकेपछि अशोकजीहरूले छुट्टै पार्टी खोल्नुभयो । त्यो पार्टी खुलेपछि ‘सामाजिक लोकतान्त्रिकसहितको बहुल राष्ट्रियता र आदिवासीवादमा आधारित दल खोल्नु राम्रो हुन्छ’ भन्ने निर्णय हामीले ग¥याँै । अहिले सफल नभए पनि दीर्घकालमा सफल हुन्छ भन्ने हाम्रो कुरा थियो । त्यसपछि ‘वल्र्ड ट्रेड सेन्टर’मा कार्यक्रम गरेर डा. चैतन्य सुब्बाको नेतृत्वमा पार्टी घोषणा गरियो । त्यसको अवधारणा मैलै नै पढेर सुनाएँ ।

पार्टी सञ्चालनको स्रोत आमजनताबाट जुटाउने भन्ने थियो । विद्यालय, कलेजमा पढाउनेदेखि सामाजिक आन्दोलनमा लाग्ने सबैलाई जनजातिहरूको पार्टी खोल्ने वेला भयो र आवश्यक रहेछ भन्ने परेको थियो । सहयोगका लागि तयार पनि देखिन्थे । विभिन्न सरकारी निकायमा भएकाहरू, डोनर एजेन्सीमा काम गर्नेहरू, विदेशमा रहेकाहरू सबैले सहयोग गर्ने वचन दिएका थिए । यति भएपछि पार्टी सञ्चालन गर्न पैसा ठूलो कुरा हुने थिएन । वास्तवमा यो प्रयास आधा सफल भयो ।

प्रयास – ३

तेस्रो प्रयास भयो, लिम्बूवानका पार्टीहरूलाई एक गराउने धनकुटाको भेडेटारमा । लिम्बूवानको रगत तातो, त्यही तातो रगतका कारण लिम्बूवानमा पार्टीहरू फु्ट्दै–फुट्दै पाँचवटा भएका थिए । लिम्बूवानहरूको पार्टी एकीकरण गर्न नन्द कन्दङ्वा, मलगायतका साथीहरू लाग्याैँ । यो सन्दर्भ दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनपछिको हो । जतिवेला प्रचण्डले नेतृत्व गरेको ३३ दलीय मोर्चा पनि गठनको तयारीमा थियो । त्यतिवेला एकता पनि भयो, तर एकै ठाउँ बसेर काम गर्ने वातावरण भएन । बिगार्ने काम भने माओवादीको तर्फबाट भयो । ‘३३ दलको गठबन्धन बनाउँदा आदिवासी जनजातिको दललाई नमिलाउनुहोला’ भनेर मैले पेरिसडाँडामा भनेको थिएँ । मैले थप भनेको थिएँ, ‘स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न दिनोस् र क्षेत्रगत जिम्मेवारी दिए कार्यगत एकता गर्न मिल्छ । लिभिङ टुगेदर ठीक छ, बिहे नै गरेपछि त ऋण भए पनि भोग्नुपर्‍यो, घिन भए पनि भोग्नुपर्‍यो । त्यो काम हुँदैन ।’ तर, लिम्बूवानका साथीहरू लिभिङ टुगेदर भन्दा पनि बिहे नै गर्न रुचाउनुभयो । त्यसपछि समस्या पर्‍यो।

प्रयास – ४

सामाजिक आन्दोलनबाट मात्र हुँदैन भनेर आदिवासी जनजाति राष्ट्रिय महासंघलाई राजनीतिक दलमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास पनि गर्‍यौँ । अब राजनीतिक आन्दोलनबाट मात्रै अधिकारको लडाइँ लड्नुपर्छ भनेर प्रस्ताव गरिएको थियो । त्यतिवेला पासाङ शेर्पा अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । उहाँहरू मान्नुभएन र महासंघका सदस्य जातीय संगठनहरू पनि मानेनन् । जातीय संगठन झालेमाले दलसँग लागेकाले यो प्रयास पनि सफल भएन ।

किन असफल भए जनजाति पार्टी ?

आदिवासी जनजाति पार्टी असफल हुन्छन् ? वा भए ? यसमा दुईवटा कारण देखिन्छ । पहिलो कारण माक्र्सवादी पार्टीहरू हुन् । माक्र्सवादी पार्टीहरूले आदिवासी जनजातिको मुद्दा उठाए भने त्यो ‘हाइज्याक’ गरेको मात्रै हुन्छ, ‘डेलिभरी’ गर्दैन । नेतृत्व आदिवासीको नभएपछि उपयोग गर्न मुद्दा उठाउँछ र परेको वेला अधिकार दिन कञ्जुस्याइँं गर्छ । जहाँ वामपन्थी पार्टी हावी हुन्छ, त्यहाँ आदिवासी जनजाति आन्दोलन कमजोर हुन्छ । आदिवासीले वामपन्थीलाई छोडिदियो भने वामपन्थी कमजोर हुन्छ र आदिवासीहरू बलिया बन्छन् । अथवा, वामपन्थीहरू बिग्रिँदै गए आदिवासीहरू माथि जान्छन् । १० वर्षको जनयुद्धमा माओवादीले आदिवासीको खरानी घसेर आदिवासी जनजातिले मागेकोभन्दा बढी ‘आत्मनिर्णयको अधिकार, त्यो पनि पारपाचुकेसम्मको’ दिन्छु भनेर चम्काइदियो । आदिवासीले पारपाचुकेको कुरै गरेको थिएन ।

उसले सबै गर्छु भनेपछि अर्को त उम्रिनै नपाउने भयो । अहिले त्यही भएको हो । अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिकाको आदिवासी आन्दोलन गैरआदिवासीले उठाएर जे परिणति भोगाएका थिए, नेपालमा पनि त्यही भयो । बोलिभियामा आदिवासी जनजातिले वामपन्थी पार्टीको नेतृत्व गरेर प्रधानमन्त्री नै भए । एउटा यो सफल मोडल हो । नेपालमा त्यो सम्भावना छैन । भारतको केरलामा दलित र आदिवासीले दिव्यदृष्टि प्राप्त गरे कि वामपन्थीले हामीलाई अल्झाएर मात्रै राख्दा रहेछन् भन्ने । जुन दिनसम्म वामपन्थी हावी हुन्छ, त्यतिवेलासम्म नेपालमा आदिवासी जनजातिको पार्र्टी सफल हुँदैन । उनीहरू आदिवासीको मुद्दा ‘हाइज्याक’ गरिरहन्छन् ।

दोस्रो कारण, संरचनागत पाटो हो । दलहरू कि सत्तामा हुन्छन् कि प्रतिपक्षमा । संरचनाका हिसाबले सबै पार्टीहरूले वडा–वडासम्मका जनजातिलाई समातेका छन् । तर, आदिवासी जनजाति महासंघदेखि अन्य जातीय संगठनहरू वडासम्म पुगेका छैनन् । कांग्रेस, एमाले र माओवादीमा नलाग्दा, वडाका आदिवासी जनजाति आन्दोलनमै उत्रिए पनि बचाउने, जेलमा पर्दा निकाल्ने कोही हुँदैन । त्यसकारणले पनि कसैले हिम्मत गर्दैन ।

-नयाँ पत्रिका 






शुभकामना

भर्खरै...

लोकप्रिय

रोचक खबर

अन्तर्राष्ट्रिय कलाकार मंच इजरायल शाखाको अध्यक्षमा युनिका गुरुङ चयन

तेलअविव - अन्तर्राष्ट्रिय कलाकार मंच इजरायल शाखाको १०औं वार्षिकोत्सव तथा साधारण सभा सम्पन्न भएको छ ।संस्थाका... बाँकी यता

tamang online / June 20, 2022

चलचित्र कबड्डि ४ यथाशिघ्र प्रदर्शन रोक्न माग गर्दै मुद्धा दर्ता

याम्बु - चलचित्र कबड्डि ४ यथाशिघ्र प्रदर्शन रोक्न माग गर्दै सिन्धुपाल्चोक जिल्ला, लिसन्खुपाखर गाउँपालिका... बाँकी यता

tamang online / June 13, 2022

 Photo Gallery

 Music videos

बिज्ञापनका लागि:
 [email protected]
लेख, रचना र समाचारका लागि:
 [email protected]
सामाजिक संजाल तर्फ:
सर्वाधिकार © 2012 - 2022: Tamang Online मा सार्बधिक सुरक्षित छ. | बिज्ञापन | सम्पर्क | हाम्रो बारेमा Designed by: GOJI Solution