हेडलाईन

इजरायलमा मणिपूजा प्रवचन कार्यक्रम हुदै         इजरायलमा मंगोलियन हार्ट लाईभ कन्सर्ट सम्पन्न,राजु लामालाई दोसाल्ला ओढाएर सम्मान         लोकप्रिय गायक राजु लामा सहित मंगोलियनहार्टका कलाकारहरु इजरायल आईपुगे         इजरायलमा महाकबि सिद्धीदास महाजूको १५५ औ जन्म जयन्तीको अबसरमा साहित्यिक कार्यक्रम हुदै         नेपाल तामाङ घेदुङ बहराईनको ५ औं अधिवेशनबाट अध्यक्षमा श्रवण बम्जन तामाङ चयन         भोजपुर सेवा समाज इजरायलको छैठौ साधारणसभाबाट अध्यक्षमा सुमिन पाख्रिन तामाङ चयन         इजरायलमा २८ औ विश्व आदिवासी दिवस भव्यताको साथ मनाउने         इजरायलमा हरितालिका तिज मेघा महोत्सव २०७९ सांस्कृतिक कार्यक्रम हुदै         नेपाल मगर संघ शाखा इजरायलको अध्यक्षमा सुर्य बहादुर राना मगर चयन         प्रवासी नेपाली मंच इजरायलको अध्यक्षतामा ज्योती शर्मा चयन         इजरायलमा मङ्गोलियन हार्ट ब्याण्ड सहित लाइभ कन्सर्ट हुदै         ह्योल्मो समाज इजरायलको १६ औं बार्षिकोत्सव तथा नवौं साधारण सभा हुदै         इजरायलमा गठबन्धन सरकार ढल्यो, लापिड कामचलाउ प्रधानमन्त्री बन्ने         नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ इजरायलको अध्यक्षमा नानीमाया योन्जन तामाङ चयन         मातृभाषाको विकल्पमा ऐच्छिक विषय गणित, कम्प्युटर राखिएकोमा हटाउन माग        

नेपाल डुबाउने भारतीय बाँध,अब के गर्ने ?

श्रावण ३२, २०७४- हालैको भीषण वर्षा, बाढी र डुबानका कारण लाखौं जनताको जीवन अस्तव्यस्त र संकटग्रस्त बनेको छ । बाढी र डुबानको स्थिति आउने बर्षायाममा झनै विकराल हुनसक्ने खतरा छ । यो नेपाली जनताको लागि अत्यन्त चिन्ताको विषय हो । यस्तो स्थिति आउन नदिन सरकार र नेपाली जनताले एकताबद्ध भएर पाइला चाल्नु पर्दछ । जनताको रक्षा र देशको सुरक्षाका लागि सबैले एक भएर क्रियाशील हुनुपर्छ । समस्याको मूल कारणमा गएर समाधान खोज्नै पर्छ । यस सन्दर्भमा देशभित्रको पर्यावरणमा प्रतिकूल प्रभाव पार्नेगरी देशभित्र भइरहेका मानवीय गतिविधिहरु तथा दक्षिणी सीमावर्ती क्षेत्रमा छिमेकी भारतद्वारा बनाइएका बाँध र तटबन्धहरुको बारेमा राज्यका साथै नेपाली जनताले सरोकार राख्नु र समाधान खोज्नु आवश्यक छ ।

सीमावर्ती बाँधहरु: नदी र खोलाको पानीको वहावलाई नियन्त्रण तथा छेक्ने अभिप्रायले बनेको छेकबार र संरचना नै सामान्यतया बाँध हो ।

पक्की बाँधमा विभिन्न ढोका बनाइएका हुन्छन् र यस्ता ढोका बाढी आएको बेला सजिलैसंग पानीको निकासमा उपयोग गरिन्छन् ।

सामान्यतया सीमारेखाबाट ८ किलोमिटरको दूरीमा बनेको बाँधलाई सीमावर्ती बाँध भनिन्छ । यस्ता बाँध छिमेकी देशलाई प्रतिकूल असर पर्नेगरी बनाइएमा अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता विपरीत बनाइएको ठहरिन्छ ।

उचाई अनुसार बाँध विभिन्न श्रेणीका हुन्छन् । सन् १९९८ मा गठित विश्व बाँध आयोगले सन् २००० दिएको प्रतिवेदन अनुसार छिमेकी देशलाई मर्का पर्नेगरी बाँध बनाउनु हुन्न र बाँधबाट प्राप्त लाभको उचित बाँडफाँड हुनुपर्छ ।

नेपालका २६ जिल्ला भारतको सीमानसँग जोडिएका छन् । नेपालमा साना, ठूला र मझौला गरी नदीनाला, खोलाखहरे र खोल्साखोल्सी छन् । करिब १५० नदीनाला नेपालबाट भारततर्फ बगेका छन् । यस्ता नदीनालाको गतिलाई भारतीय सीमावर्ती इलाकामा बाँध बनाई छेक्नाले नेपाली भू–भाग डुबानमा परी जलमग्न हुन थालेको छ । बाँधको दुबैतिर अग्लो तटबन्ध बनाउने र सीमानजिकै अग्लो संरचना बनाउँदामा नेपाली भूमि डुबानमा पर्नथालेको छ । यसबाट विशेषगरी तराई मधेशका जनता आक्रान्त हुनथालेका छन् ।

भारतले अन्तर्राष्ट्रिय कानून–हेलसिन्कि अभिसन्धि, जलसन्धि कानून, संयुक्त राष्ट्र संघीय कानून र मान्यता विपरीत सीमावर्ती इलाकामा विभिन्न स्थानमा बाँध बनाएको छ । परिणामस्वरुप मेची देखि महाकालीसम्म बर्षायाममा डुबानको गम्भीर समस्या सिर्जना हुनथालेको छ । कतिपय बाँध दशगजा क्षेत्रमा बनेका छन् । भारतले नेपालको सीमावर्ती क्षेत्रमा १८ वटा ब्यारेज, बाँध, तटबन्ध, तटबाँध, जोर्ती–बाँध, जलबन्धन, छाँद, ठोक्कर बनाउँदै नेपाललाई चेन ड्याम (बाँधको श्रृंखला) तटबन्धले घेर्न लागेको छ । यसबाट नदी र खोलाको प्राकृतिक बहावमा अवरोध उत्पन्न भई करिब ६० स्थानमा डुबान क्षेत्र सिर्जना भएका छन् ।

भारतले बनाएका सीमावर्ती बाँध तथा तटबन्धहरु

१) बाँके जिल्ला : लक्ष्मणपुर बाँध र कलकलवा तटबन्ध
२) कपिलबस्तु जिल्ला: महलीसागर बाँध । सीमाबाट १० किलोमिटर दक्षिण र महसई नदी थुनिएको ।
३) रुपन्देही जिल्ला: रसियावाल–खुर्द–लोटन जोर्ती–तटबन्ध । लुम्बिनीदेखि ६ किलोमिटर दक्षिणमा निर्मित र दानव र डण्डा नदीको बहाव थुनिएको ।
४) कञ्चनपुर जिल्ला: टनकपुर बाँध । कञ्चनपुर जिल्लाको ब्रम्हदेवमण्डिबाट करिब ३.५ किलोमिटरमा महाकाली नदीमा निर्मित । नेपालतर्फको ९ हेक्टर जग्गा जलाशयमा परिणत ।

 शारदा बाँध– महेन्द्रनगर बजारबाट ११ किलोमिटर पश्चिममा महाकाली नदीमा निर्मित । करिब २९२ रोपनी जग्गा सट्टा भर्ना नेपालले अझैं नपाएको । चाँदनी–दोधारा गाउँपालिकामा कटान हुनेगरेको ।

५) कैलाली जिल्ला: कैलाशपुरी बाँध वा गिर्जापुरी बाँध । साबिकको लालबोझी गा.वि.स. को कौवाखेडाबाट र बर्दिया जिल्लाको टपरा बाट १० किलोमिटर दक्षिणमा गेरुवा र घाघरा (मोहना र कर्णाली नदीको संगम) को संगमस्थलदेखि २ किलोमिटरमा निर्मित । यसबाट कैलाली र बर्दियाका कैयौं भूभाग डुबानमा पर्ने गरेको । कैलाली जिल्लाको लालबोझी दक्षिणमा केवल २० मिटरकै दूरीमा मोहना नदीको बहाव रोक्न तटबन्ध बनाइएको छ ।

६) दाङ जिल्ला: घोराही देखि करिब १४ किलोमिटर दक्षिण, नेपाल–भारत सीमास्तम्भ नं. ३७ देखि केवल २० मिटरको दूरीमा दाराखोलामा बाँध बनाइएको छ । यसबाट झण्डै ३००० नेपालीहरु प्रभावित हुन्छन् ।

७) रुपन्देही जिल्ला: सिद्धार्थनगर दक्षिण सीमास्तम्भ नं ५१९(२५) को ६ मिटर नजिक डन्डा –फरेना तटबन्ध बनाइएको छ । यसबाट डन्डा नदी र सुइयानालाको प्राकृतिक बहाव रोकिन गई नेपाली भूभाग डुबानमा पर्ने गरेको छ ।

८) नवलपरासी जिल्ला: नारायणी नदीमा बनाइएको यो बाँधबाट नेपाललाई कुनै लाभ छैन र भारततर्फ लगिएको पश्चिमी नहरको मुनिबाट निकास हुने खोलानाला तथा गण्डकी दनीको बाढीबाट निकासद्वारा पुरिएर नवलपरासीका एक दर्जनभन्दा बढी गाउँहरु डुबानमा पर्ने गरेका छन् ।

९) रौतहट जिल्ला: लालबकैया तटबन्ध दुबै देशतर्फ तटबबन्ध बनाउने भनिएपनि फाइदा जति भारतलाई पुग्ने किसिमले योजना बनाइएको छ । लालबकैया नदीको बाढीबाट गौर नगरका साथै कतिपय गाउँहरु डुबानमा पर्ने गरेका छन् ।

– रौतहट जिल्लाको सदरमुकाम गौरदेखि दक्षिण नेपाल–भारत सीमा दशगजाको समानान्तर बैरगनियाँ चक्र तटबन्ध बनाइएको छ । यसले गौर र आसपासको नेपाली भूभाग डुबानमा पार्ने गरेको छ ।

१०) नेपाल–भारत सीमा नजिक बनाइएको बागमती नटबन्धले पनि नेपालमा जलजमाउ भई डुबान हुने र क्षति पुग्ने हुनेगरेको छ ।

११) धनुषा र सिराहा जिल्ला: यी दुई जिल्लाको सीमा भएर भारततर्फ बग्ने कमला नदीको दायाँबायाँ दुबै देशतर्फ निर्माण गरिएको तटबन्ध । यो भारतको जयनगर सिंचाई पद्धतिसंग सम्बन्धित छ र बर्षाको समयमा पानी निकास हुननसकि नेपाली जनतामा असर पर्ने गरेको छ ।

१२) सिरहा जिल्ला: हरकट्टी गाउको दक्षिणको भारतीय दशगजामा निर्मित सिरहा बाँध सीमास्तम्भ नं. २५६(१) देखि २५६(४) सम्मको दगजाको भागमा सीमारेखाको लगभग समानान्तर करिब ३ किलोमिटर छ । गागन खोलाको पानी रोक्न बनाइएको यस बाँधले नेपालमा जलजमाउ हुनगई साबिकका ६ गा.वि.स. प्रभावित हुनेगरेका छन् ।

१३) सप्तरी जिल्ला: राजविराजदेखि दक्षिण लालापट्टी नजिकै खाँडो नदीमा बनाइएको यस बाँधले नेपाली गाउँहरु डुबानमा पर्ने गरेका छन् र यस बाँधको असर बर्षैभरि पर्नेगरेको छ ।

– दुई किलोमिटर लामो कुनौली तटबाँधको नामले चिनिने राजविराजदेखि करिब १० किलोमिटर दक्षिण–पूर्वी सीमावर्ती क्षेत्रमा सीमास्तम्भ नं.२२२ र २२३ बाट ५ मिटर मात्र टाढा रहेको यस बाँधले नेपालबाट बग्ने पानीलाई रोकी नेपाली भूभाग जलमग्न हुनेगरेको छ ।

१४) सप्तरी र सुनसरी जिल्ला: यी दुई जिल्लाको सीमानामा बग्ने कोशीमा बनेको कोशी बाँध कारण नेपालको ६८०० हेक्टर भूभाग डुबानमा परेको छ । यसबाट भारतले एकतर्फी रुपमा लाभ उठाइरहेको छ भने नेपालले ठूलो क्षति व्यहोरिरहेको छ ।

१५) मोरङ जिल्ला: नेपालमा बक्राहा र भारतमा लुना भनिने नदीमा भारतले दशगजा क्षेत्र नजिकै ३०० मिटर लामो तटबन्ध बनाएको छ । बर्षा याममा बक्राहा खोलाको पानी सजिलै निकास हुननसकि नेपालको भूभाग डुब्ने गरेको छ ।

१६) नदी जडान योजना (रिभर लिंकिंग आयोजना): १२,५०० किलोमिटर लामो भारतीय नदी जडान योजना ब्यारेज, बाँध, तटबन्ध र नहरको जलसञ्जाल हो । सीमावर्ती क्षेत्रमा निर्माण भइरहेको यस्तो योजनाबाट नेपालमा पर्ने प्रभावबारे भारतले नेपालसंग कुनै परामर्श गर्ने गरेको छैन । यसबाट नेपाली भूभागमा असर पर्ने निश्चित छ ।

१७) आयोग र कार्यदल: हालसम्म जलस्रोत र डुबान समस्याबारे नेपाल र भारत बीच ५ वटा आयोग र एउटा कार्यदल बनिसकेको छ । तर नेपालको राजनीतिक अस्थिरता र कमजोर सरकारका कारण समस्याको ठोस समाधान हुनसकिरहेको छैन ।

१८) नदीको आसपासमा जग्गा अतिक्रमण, चुरक्षेत्रको दोहन, नेपालको भन्दा विदेशीको आवश्यकता पूर्ति गर्न पर्यावरणमा नै प्रतिकूल प्रभाव पर्नेगरी रोडा, ढुंगा र बनजंगल लगायतका प्राकृतिक सम्पदाहरुको अनुचित दोहनले बाढी, पैह्रो र भूक्षयको समस्या बढ्दै गएको छ । यस समस्यालाई सीमावर्ती बाँधहरुले तराई मधेश डुब्नेगरी झन गम्भीर तुल्याइरहेको छ ।

अब के गर्ने ?

– अन्तर्राष्ट्रिय कानून र मान्यता अनुरुप सीमावर्ती क्षेत्रमा बाँध र तटबन्ध बनाउन नेपालको तर्फबाट भारत सरकारसंग दृढतापूर्वक कुरा गर्ने

– नेपाल र भारत दुबैको हितलाई ध्यानमा राखी पारस्परिक छलफलबाट मात्र सीमावर्ती क्षेत्रमा बाँध निर्माण कार्य गर्ने

– कोशी उच्च बाँध, पञ्चेश्वर बाँध, पूर्णागिरी बाँध, कर्णाली उच्च बाँध जस्ता चर्चित बाँधहरु निर्माण गर्दा नेपालको अहित हुनेगरी कुनै काम हुननदिने तर्फ सजग हुनुपर्छ । कोशी उच्च बाँधले नेपालका ११ जिल्लाको ठूलो भूभाग डुबानमा पर्नुका साथै नेपालले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपर्ने छ । यस्ता कुराहरुतर्फ सचेत हुनु आवश्यक छ ।

– नेपालको चुरे क्षेत्र तथा पहाडी इलाकामा सडक र भूधरातलमा प्रभाव पार्ने विकासका गतिविधि गर्दा भूक्षय तथा पर्यावरणमा पर्नसक्ने असरको यथोचित लेखाजोखा गरिनु पर्छ । त्यसको आधारमा अति दोहन र नदीक्षेत्र अतिक्रमण रोक्नु पर्छ ।

– नेपाल भित्र तटबन्ध, बाँध र जलव्यवस्थापन गुरु योजना तयार गरी क्रमश: कार्यान्वयन गर्नुपर्छ ।

– सीमावर्ती क्षेत्रमा बनेका बाँधहरुको समग्र लेखाजोखा गरी नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षाको सन्दर्भमा आवश्यक कार्य गर्न काम सुरु गरिएको थियो र राष्ट्रिय सुरक्षा नीति तय गरी नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित गरिएको थियो ।
(पूर्वगृहमन्त्री समेत रहेका एमाले उपाध्यक्ष रावलले मंगलबार संसदमा बाढी र डुबानबारे जरुरी सार्वजनिक महत्त्वको प्रस्तावमा राखेका तथ्यहरुको सम्पादित अंश) @ कान्तिपुर |






शुभकामना

भर्खरै...

लोकप्रिय

रोचक खबर

अन्तर्राष्ट्रिय कलाकार मंच इजरायल शाखाको अध्यक्षमा युनिका गुरुङ चयन

तेलअविव - अन्तर्राष्ट्रिय कलाकार मंच इजरायल शाखाको १०औं वार्षिकोत्सव तथा साधारण सभा सम्पन्न भएको छ ।संस्थाका... बाँकी यता

tamang online / June 20, 2022

चलचित्र कबड्डि ४ यथाशिघ्र प्रदर्शन रोक्न माग गर्दै मुद्धा दर्ता

याम्बु - चलचित्र कबड्डि ४ यथाशिघ्र प्रदर्शन रोक्न माग गर्दै सिन्धुपाल्चोक जिल्ला, लिसन्खुपाखर गाउँपालिका... बाँकी यता

tamang online / June 13, 2022

 Photo Gallery

 Music videos

बिज्ञापनका लागि:
 [email protected]
लेख, रचना र समाचारका लागि:
 [email protected]
सामाजिक संजाल तर्फ:
सर्वाधिकार © 2012 - 2022: Tamang Online मा सार्बधिक सुरक्षित छ. | बिज्ञापन | सम्पर्क | हाम्रो बारेमा Designed by: GOJI Solution