हेडलाईन

साईप्रसमा सोनाम ल्होछार मनाउने अन्तिम तयारी         पूर्वप्रधानमन्त्री डा. तुलसी गिरीको निधन         अन्तर्राष्ट्रिय तामाङ परिषदको अध्यक्षतामा के.एम. तामाङ         नेपाल तामाङ घेदुङ इजरायलको हार्दिक निमन्त्रणा         जातीय बहुलवादबीचको एकता नै नेपालीको सुन्दर पक्ष : मन्त्री पण्डित         लोपोन्मुख कुसुन्डा जातिलाई भत्ताको खुसी         इजरायलबाट अत्याधुनिक प्रविधि भित्र्याउन प्रयास गर्नेछु : प्रस्तावित राजदूत डा. अन्जान शाक्य         ‘दि भ्वाइस अफ नेपाल’का उत्कृष्ठ ४ फाइनलिष्ट घोषणा         प्रस्तावित राजदूतको नाम संसदीय समितिबाट अनुमोदन         इजरायलबाट कामदारको माग नआएपछि छनोट भएका ४१ जना अलपत्र         राजदूत शेर्पामाथि लागेको मानव तस्करीको आरोपबारे छानबिन गर्न समिति गठन         मातृभाषामा शिक्षा: नीतिमा छ, कार्यान्वयनमा छैन         मेक्सीकोकी भनिसा पोन्स बनिन् मिस वर्ल्ड २०१८         नायिका आशिका तामाङको जीवन : उनलाई त्यस्तो मन पर्दैनथ्यो, सम्बन्ध टुट्यो         बौद्ध दर्शनमा आकर्षण : गति लिँदै लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय        

मातृभाषा शिक्षाको आवश्यकता र बहुभाषिक शिक्षा प्रणाली -परशुराम तामाङ

– परशुराम तामाङ

नेपालको सारक्षरता दर दक्षिण एसियाका आठ देशहरूमध्ये छैटौँ स्थान (र्याङ्क) मा पर्दछ । सन् २०१५ को अनुमानअनुसार माल्दिभ्सको साक्षारता दर ९९.३ प्रतिशत, श्रीलङ्का ९२.६ प्रतिशत, बङ्गलादेश ७२.८ प्रतिशत, भारत ७२.१ प्रतिशत, भुटान ६४.९ प्रतिशत, नेपाल ६४.७ प्रतिशत, पाकिस्तान ५६.४ प्रतिशत र अफगानिस्तान ३८.२ प्रतिशत रहेको थियो ।

शिक्षामा नेपाल पछाडि पर्नुको प्रमुख कारण शिक्षामा माध्यम भाषाको समस्या हो । नेपालमा थुप्रै मातृभाषा छन् तर सार्वजनिक विद्यालयमा आधारभूत तहदेखि नै नेपाली माध्यममा पढाइन्छ । निजी विद्यालयमा नेपाली र अङ्ग्रेजी माध्यममा पढाइन्छ । यहाँ नेपालीभाषाले खस, पर्वते, गोरखाभाषा भनिँदैआएको पहाडे खसआर्यको मातृभाषालाई बुझाउँछ । यो वास्तवमा खस–नेपाली भाषा हो । यसलाई संविधानले राष्ट्रभाषा र सरकारी कामकाजको भाषा बनाएको छ ।

विभिन्न अध्ययनहरूले के देखाएको छ भने नेपालीभाषी र गैरनेपालीभाषी बालबालिकाबीच भाषा सिकाइका सीप (सुनाइ, बोलाइ, पढाइ र लेखाइ) र शिक्षामा ठूलो अन्तर देखिएको छ । अधिकांश गैरनेपाली मातृभाषी बालबालिकाहरू नेपाली माध्यममा असफल हुन्छन् र माथिल्लो तहको शिक्षलाई निरन्तरता दिँदैनन् वा बीचैमा स्कुल छोड्छन् । यदि नेपालले ६४.७% बाट १०० प्रतिशत साक्षरता दर हासिल गर्ने स्थितिमा पुग्ने र विश्व श्रम बजारमा प्रतिस्पर्धी जनशक्ति उत्पादन गर्ने हो भने शिक्षामा मातृभाषीहरूको समस्यालाई हल गर्नै पर्छ ।

सामाजिक–भाषिक परिवेश

सन् २०११ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १२३ भाषाहरू छन्, जसमा २८ जना वक्तादेखि ४४.६४ प्रतिशत वक्ता भएका भाषा छन् । भारोपेली आर्यभाषाहरूमा नेपालीभाषा ४४.६४ प्रतिशत जनसङ्ख्याले बोल्ने नेपालकै सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्याको मातृभाषा हो । दोस्रो मैथिली (११.६७%), तेस्रो भोजपुरी (५.९८%), चौथा. थारु (५.७७%) भाषा छन् । भोट–बर्मेली भाषाहरूमा तामाङ सबैभन्दा धेरै (५.११%) ले बोल्ने, दोस्रो नेवार (३.६%), तेस्रो मगर (३.२%), चौथो लिम्बु (१.३%), पाचौँ गुरुङ (१.२३%) छन् । यसरी नेपालमा ५६ प्रतिशतले नेपालीबाहेकका अन्य मातृभाषा बोल्छन् ।

मगर, तामाङ, नेपाल, गुरुङ, लिम्बु, राई, खस भाषाका आआफ्ना भौगोलिक क्षेत्रहरू छन् । त्यस्तै, मैथिली भाषा, भोजपुरी, थारु, अवधि, राजवंशी, वज्जिका भाषाका आफ्ना भूगोल छन् । राई जातिका ३२ वटा भाषाहरू छन् । राई समुदायमा एक जाति अनेक भाषा छन् । राजवंशी, कोच, झापा–माझी, ताजपुरिया, गनगाईले साझा बोल्दछन् । उनीहरूमा अनेक जाति एक भाषी देखिन्छन् । भोटे भाषा उत्तरीभेकका भोटेजातिको साझा मातृभाषा र तिब्बतसँगको सम्पर्क भाषा हो । हिन्दी तराईका बासिन्दाहरूको मातृभाषा होइन तर भारतको विहार र उत्तरप्रदेशसँग रोटी र बेटीको भाषा हो ।

राष्ट्रिय भाषा नीति सुझाव आयोग २०५० ले नेपालका भाषाहरूलाई लेख्य परम्परा भएको भाषा, लेख्य परम्पराउन्मुख; लेख्य परम्परा नभएको भाषामा वर्गीकरण गरेका छन् । भाषाशास्त्रीहरूको अनुसार नेपालका केही भाषाहरू लोपोन्मुख, केही भाषाहरू लोप भइसकेको र अन्य केही भाषाहरू लोप हुने स्थितिमा पुगिरहेको छ । साथै, राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार जातिको सङ्ख्या र वक्तामा निकै ठूलो भिन्नता देखिन्छ । भाषाशास्त्रीहरूले यो प्रवृत्तिलाई सुरक्षित, सङ्कटापन्न र मृत भाषामा वर्गीकरण गरेका छन् ।

हिन्दूधर्मशास्त्र संस्कृतभाषा र देवनागरी लिपि, लामाबौद्धधर्म भोटेभाषा र संबोटा लिपि, इस्लामधर्मशास्त्र अरेबिक भाषा र अरेबिक लिपि, आदिका आआफ्ना भाषा र लिपिमा लेखिएका छन् । नेपालमा तिनको अभ्यास हुन्छ । आख्खा लिपिमा मगरभाषा, सिरिजङ्गा लिपिमा लिम्बुभाषा, ताम्यिग लिपिमा तामाङभाषा, रन्जना लिपिमा नेवारीभाषा, आदि आफ्नै लिपि प्रयोग गरेर लेख्ने परम्परा रहँदैआएको छ । कतिले देवनागरी लिपि प्रयोग गरेर पनि मातृभाषा लेख्न थालेका छन् । ध्वनिका आधारमा देवनागरी लिपि भारोपेली मातृभाषाहरूका लागि उपयुक्त छ । तर भोटबर्मेली मातृभाषाहरूमा देवनागरी लिपिको प्रयोग गर्दा ध्वनिको प्रतिनिधित्व हुन सक्तैन । तामाङभाषामा रहेको तान र किराँतीभाषाका कण्ठ व्यञ्जन वर्णलाई देवनागरीले अभिव्यक्ति गर्न सकिँदैन । तसर्थ भाषालाई सही ढङ्गले उतार्न सक्ने लिपिलाई प्रयोग गर्नु पनि आवश्यक छ ।

दानराज रेग्मीले दिएको सूचनाअनुसार तेइसवटा अल्पसङ्ख्यक भाषामा गरिएको सर्वेक्षणले करिब ५० प्रतिशत बालबालिकाले नेपालीमा पढाएको कुरा अलिअलि मात्र बुझ्ने, करिब २१ प्रतिशतले कति पनि नबुझ्ने र करिब २९ प्रतिशतले मात्र सबै कुरा राम्रोसँग बुझ्दछन् । अलिअलि बुझिने भाषामा बालबालिकाले भाषा सिकाइका सीप राम्ररी बुझ्दैनन् । यसरी करिब ७१ प्रतिशत अल्पसङ्ख्यक बालबालिकाले नेपाली भाषामा सिक्न सक्दैनन् । यसले मातृभाषा शिक्षाको आवश्यकतालाई झन् प्रष्ट पार्छ ।

उत्पत्ति, क्षेत्र, सङ्ख्या र महत्वका दृष्टिले नेपालमा प्रचलित भाषाहरूलाई ४ प्रकारका भाषामा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ ः (क) नेपाल उत्पत्ति र नेपाल केन्द्रित भाषाहरू, (ख) नेपालमा भाषिक भूगोल (क्षेत्र) भएको तर भाषाको मुख्य केन्द्र विदेशमा भएका भाषाहरू, (ग) नेपालमा थोरै सङ्ख्याद्वारा बोलिने तर भाषाको केन्द्र र मुख्य वक्ता विदेश भएका भाषाहरू, (घ) अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका दृष्टिले महत्वपूर्ण भाषाहरू । राज्यले भाषा नीति बनाउँदा माथिका वर्गीकरणलाई ध्यानमा राखेर नेपाल उत्पत्ति र केन्द्रित भाषाहरूको विकास र प्रयोग, संरक्षण र पुनर्जीवितसम्बन्धी समयबद्ध योजना निर्माण गर्ने, भौगोलिक भाषाहरू र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका दृष्टिले महत्वका भाषाहरूलाई सरकारी कामकाज र शिक्षामा प्रयोग गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । करिब ५६ प्रतिशत गैरनेपाली मातृभाषीका लागि मातृभाषामा शिक्षा दिनु आवश्यक छ ।

ऐतिहासिक परिवेश

राज्यको भाषानीतिका दृष्टिले नेपाललाई तीन कालखण्डमा बाँड्न सकिन्छ ः (क) सन् १७६९ देखि १९९० सम्मको नेपालको भाषा तथा संस्कृति नीतिलाई आन्तरिक सांस्कृतिक साम्राज्यवाद भन्न सकिन्छ । यो हिन्दुराष्ट्रवादको उत्कर्षकाल थियो । यो अवधिमा नेपालीबाहेकका अन्य सबै भाषाहरूमाथि लेख्न, पढ्न, सिक्न, प्रयोग गर्न प्रतिबन्ध लागेको थियो । यसको ध्येय नेपालका सबै भाषाहरूलाई विलय गराउने र लक्ष्य पहाडे अन्धआर्यराष्ट्रवादको निर्माण गर्ने थियो ।

(ख) सन् १९९१ देखि २०१५ सम्म नेपाली भाषाको विशेषाधिकार कायम राख्दै अन्य भाषाहरूप्रति सहिष्णु बन्ने तर एकीकरणउन्मुख राज्यको भाषा नीति थियो । नेपालीभाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा र राज्यको खर्चमा नेपालीभाषाको विकास गरियो । अन्य भाषासमुदायले भने आफनो खर्चमा मातृभाषामा शैक्षिक संस्था खोल्नु र सञ्चालन गर्नसक्ने व्यवस्था बन्यो । यसलाई अल्पसङ्ख्यक टालटुले सांस्कृतिक वा एकीकरण मोडेल भन्न सकिन्छ ।

(ग) सन् २०१५ मा नयाँ संविधानको घोषणापछि नेपालका सबै भातृभाषा राष्ट्रभाषा भएका छन् (धारा ६) । राज्यले बहुभाषा नीति अवलम्बन गर्नेछ (राज्यका नीतिहरू धारा ५१.ग.७) । नेपालीभाषा सरकारी कामकाजको भाषा हुनेछ भने पनि प्रदेशमा नेपालीभाषाको अतिरिक्त बहुसङ्ख्यकले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी भाषाहरू सरकारी कामकाजको भाषा हुनसक्नेछ (धारा ७) । मातृभाषा प्रयोगको हक र लिपि, संस्कृति, सम्पदा संरक्षण गर्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गरियो ।

यसरी नेपाल केही हदसम्म सांस्कृतिक बहुलवादउन्मुख बहुभाषा नीति अबलम्बन गर्ने दिशामा अगाडि बडेकोछ । यो भाषाको क्षेत्रमा देखिएको सुधार र प्रगतिउन्मुख गतिलाई अवरोध वा बाधा पु¥याउने होइन, प्रवद्र्धन गर्ने दिशामा समग्र शिक्षा नीति बन्नुपर्छ ।

मातृभाषा शिक्षाको आवश्यकता

नेपाल बहुभाषिक देश हो तर आजसम्मको नेपालमा शिक्षाको माध्यम नेपालीभाषा रहँदैआएको छ । जब शिक्षाको माध्यमका विषयमा कुरा हुन्छ सधैँ मेरो अगाडि चार परिदृश्यहरू घुम्दछन् ।

दृश्य १– २०४८ सालको संसदीय निर्वाचनको पर्यवेक्षणको सिलसिलामा रसुवा जिल्लाको गोलजुङ पुग्ने अवसर मिल्यो । त्यो गाविसमा कामीको दुई घरबाहेक १६० घरधुरी तामाङ जातिको थियो । त्यो पूर्णरूपमा तामाङभाषी गाविस थियो । त्यहाँको पार्वतीकुण्ड माध्यमिक स्कुलमा १८ जना शिक्षक थिए । तर त्यहाँ एक जनाबाहेक सबै गैरतामाङ शिक्षक कि पहाडे बाहुनक्षेत्री कि मैथिलीभाषी मधेसी थिए । त्यहाँ यो अनुभव भयो कि तामाङ विद्यार्थीहरू भर्ना भएको हप्ता दिनपछिदेखि स्कुलमा पढ्न आउँदैनथे ।
दृश्य २– मकवानपुर जिल्लामा प्लान इन्टरनेसनलको सहयोगमा नेपाल तामाङ घेदुङले तामाङभाषामा अनौपचारिक प्रौढ शिक्षा सञ्चालन गरेको थियो । एउटा कक्षामा ६५ देख १०० भन्दा बढी विद्यार्थीहरू कक्षाकोठामा अटाइनअटाई आउँथे र अधिकांश कक्षालाई दुईवटा कक्षामा विभाजन गर्नु परेको थियो ।

दृश्य ३– छिमेकमा अङ्ग्रेजी माध्यमको निजी विद्यालय खुलेपछि सार्वजनिक विद्यालयहरूलाई विद्यार्थी पाउनु हम्मेहम्मे परेको थियो । कतिपय स्कुल अर्को स्कुलसँग गाभियो ।

दृश्य ४– सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणनाको प्रतिवेदनअनुसार मातृभाषी बाहुनको साक्षरता दर ८१.८९% तर गैरनेपाली भाषी तामाङको ६२.६० प्रतिशत, माध्यमिक शिक्षा पूरा गर्ने बाहुनको ४५.३९ प्रतिशत तर तामाङको २२.३२ प्रतिशत, उच्च शिक्षा हासिल गर्ने बाहुनको १०.३०% तर तामाङको १.३३ प्रतिशत थियो । यहाँ बाहुन र तामाङ प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् यो अरु थुप्रै समुदायका लागि लागू हुन्छ ।

पहिलोमा पढाएको नबुझ्ने भएकाले स्कुलमा विद्यार्थीहरू आउँदैन थिए । दोस्रोमा पढाएको कुरा बुझ्नेभएकाले कक्षामा विद्यार्थीको बढी चाप थियो । तेस्रोमा, नेपालको शिक्षा प्रणालीले बेरोजगार मात्र जन्माउन थालेकाले विदेशी श्रम बजारलाई हेरेर अङ्ग्रेजी माध्यमप्रति अभिभावकहरू आकर्षित भएका थिए । चौथो, शिक्षा र लोकसेवा परीक्षाको माध्यम नेपालीभाषा हुँदा नेपाली मातृभाषी बाहुन क्षत्रीलाई शिक्षा आर्जन र सरकारी जागिर गर्ने कुरामा अतिरिक्त लाभ र गैरनेपालीभाषी तामाङलगायतका मधेसी र जनजातिलाई नोक्सान भएको थियो ।

यसको प्रभाव शिक्षामा मात्र हैन, नेपाली मातृभाषीले नेपालको राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, प्रशासनिक, सैनिक, प्रहरी, न्यायिक, सबै क्षेत्रमा प्रभुत्व र कब्जा गरेका छन् । यो शिक्षा प्रणालीले एकातिर प्रभुत्वशाली वर्ग र शासक जाति र अर्कोतिर उत्पीडित वर्ग र शासित जातिको निरन्तर उत्पादन गरिरहेछ । शिक्षा प्रणाली, खासगरी जन्मैको भाषाका कारणले वर्गहरू निर्माण गर्ने वा शासक जाति र शासित जातिको उत्पादन गर्ने काम सबभन्दा पहिलो प्राथमिकतामा राखेर अन्त्य गर्न मातृभाषामा आधारित बहुभाषिक शिक्षा प्रणाली लागू गर्नु जरुरी छ ।

शिक्षा नीतिले सम्बोधन गर्नुपर्ने विषयहरू

विगतमा नेपाली भाषा शिक्षाको माध्यम भाषा थियो । भर्खरै सङ्घीय संसदले अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षाका सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको विधेयक (ऐन), २०७५ पारित ग¥यो । यसमा “नेपाली भाषा, अङ्ग्रेजी भाषा वा अन्य मातृभाषासमेत शिक्षणको माध्यम हुनसक्नेछ । माध्यमिक तहसम्म मातृभाषामा शिक्षा पाउनसक्ने” उल्लेख गरेको छ । यो काननी व्यवस्थाले मातृभाषा, नेपाली भाषा र अङ्ग्रेजी, कम्तीमा तीन भाषामा शिक्षा प्रदान गर्नु आवश्यक देखिन्छ । नेपालजस्तो बहुभाषिक देशमा शिक्षा नीतिले निम्न बमोजिमका राष्ट्रिय आवश्यकताहरू पूरा गर्नु पर्दछ :

भाषिक अधिकारको सम्मान : नागरिक तथा राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय अनुबन्ध, बालअधिकार महासन्धि, अल्पसङ्ख्यक घोषणापत्र, युनेस्को विविधतासम्बन्धी घोषणापत्र, आदिवासी जातिको अधिकारसम्बन्धी घोषणापत्र आदि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन एवम् मान्यताहरूले कुनै पनि व्यक्ति र समुदायको भाषिक अधिकारलाई मानव अधिकार तथा लोकतान्त्रिक अधिकार मान्छ । यसको सम्मान गर्नु नेपाल राज्यको दायित्व हो ।

सरकारी कामकाजको भाषा : देवनागरी लिपिमा नेपालीभाषा नेपाल सरकारको कामकाजी भाषा हो । यसका अतिरिक्त प्रदेशमा बहुसङ्ख्यकले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी भाषाहरू सरकारी कामकाजको भाषा हुनसक्नेछ भन्ने संवैधानिक व्यवस्थाहरू छन् । भविष्यमा स्थानीय तह र विशेष, संरक्षित वा स्वायत्त क्षेत्रका लागि पनि सरकारी कामकाजको भाषा तोकिनेछ ।

अन्तर्राष्ट्रिय भाषा : नेपाल, दक्षिणतर्फ हिन्दीभाषी र उत्तरतिर चिनियाँभाषीको बीचमा रहेको र दुवै देश क्षेत्रीय महाशक्तिका रूपमा विश्व राजनीतिक एवम् आर्थिक क्षेत्रमा प्रभावकारी भूमिका खेल्ने स्थितिमा पुगेका छन् । भूराजनीतिक स्थिति, आर्थिक विनिमय र बढ्दो बाह्य सम्पर्कले गर्दा नेपालको अन्तर्राष्ट्रियभाषा कम्तीमा ३ वटा हुनेछ ः (१) अङ्ग्रेजी, (२) हिन्दी र (३) चिनियाँ ।

सङ्घात्मक संरचना : सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह वा विशेष संरचनाका लागि उपयोगी हुनेगरी मातृभाषामा शिक्षा नीति, कार्यक्रम र शिक्षाको संस्थागत संरचना बनाइनु पर्छ । यसका साथै, अधिकारको अनुसूचीअनुसार शिक्षा, सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा सूचीमा पर्छ । स्थानीय तहको अधिकार क्षेत्रमा आधारभूत र माध्यमिक तहको शिक्षा पर्छ । भाषा, लिपि, संस्कृति, ललितकला, सम्पदाको संरक्षण प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकारभित्र पर्छन् ।

माध्यम र विषयका रूपमा शिक्षा ः प्रत्येक व्यक्ति र समुदायलाई भाषा प्रयोगको हक हुने र नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक समुदायलाई आफ्नो भाषा, लिपि, संस्कृति, सांस्कृतिक सभ्यता र सम्पदाको संरक्षण र संवर्धन गर्ने हक हुनेछ (धारा ३२) । तसर्थ मातृभाषी समुदायलाई माध्यम र विषयका रूपमा मातृभाषामा शिक्षा पाउने तथा भाषा प्रयोग गर्ने हक रहेको छ । आफ्नो भाषा प्रयोग गर्दा समुदायलाई लिपि रोज्ने अधिकार दिनुपर्छ ।

समावेशी भाषा नीति : एउटा व्यक्तिले सही मानेमा राष्ट्रसेवक बन्ने र सेवा प्रवाह गर्नु सक्षम हुन कम्तीमा तीन भाषामा पोख्त हुनु जरुरी छ । ती हुन् आफ्नो मातृभाषा, अन्य समुदायले बुझ्ने अर्को भाषा वा सम्पर्क भाषा र अन्तर्राष्ट्रिय भाषा । यसले नेपालमा शिक्षामा त्रिभाषा नीति अवलम्बन गर्नु उचित हुनेछ ।

लोपोन्मुख र मृतभाषाको संरक्षणः नेपाल उत्पत्ति र केन्द्रित मातृभाषाको संरक्षण, संवद्र्धन र विकास गर्ने प्रमुख दायित्व सङ्घीय तथा प्रादेशिक सरकारको हुनेछ । लोपोन्मुख वा मृतभाषा तथा लिपिहरूको पहिचान गरी मातृभाषालाई पुनर्जीवित गर्ने नीति हुनुपर्छ ।

सूचना तथा सञ्चारको हकको अभ्यास : प्रत्येक आदिवासी नागरिक वा समुदायलाई आफ्नो वा सार्वजनिक सरोकारको विषयको सूचना चाहेको भाषा वा मातृभाषामा सूचना पाउने हक हुनेछ । प्रत्येक आदिवासी नागरिक वा समुदायलाई राज्यद्वारा सञ्चालित सञ्चार माध्यमहरूमा पहुँचको हक तथा मातृभाषामा सञ्चारमाध्यम स्थापना र सञ्चालन गर्नुपाउने हक हुनेछ ।
बहुभाषिक जनशक्तिको विकास ः बहुभाषिक देशमा हरेक व्यक्ति बहुभाषिक हुनु पर्दछ । बहुसांस्कृतिक हुनुपर्छ । दसैँ मान्नेले ल्होछार मान्नु पर्छ । अनि मातृभाषामा आधारित बहुभाषिक शिक्षा प्रणालीले जुनसुकै प्रदेशमा गएर पनि न्यायपालिका, व्यवस्थापिका र कार्यपालिकाका कामकार्वाहीहरू गर्नसक्ने नागरिकहरू उत्पादन गर्नुपर्छ ।

अगाडिको बाटो

मातृभाषामा आधारित बहुभाषिक शिक्षाप्रणालीले माथिका आवश्यक्ताहरू पूरा गर्नसक्दछ । किनभने हाम्रो भूराजनीतिक र सामाजिक भाषिक परिवेशअनुसार मातृभाषा, अर्को समुदायको भाषा वा नेपालीभाषा, अन्तर्राष्ट्रिय भाषा अङ्ग्रेजी वा चिनियाँभाषा र धार्मिक भाषालाई शिक्षणको माध्यम वा विषयका रूपमा शिक्षा प्रदान गर्नु आवश्यक छ ।

भाषा शिक्षाविद्हरूको अध्ययनअनुसार नेपालका सन्दर्भमा शुरुका ४ वर्षदेखि ८ वर्षसम्मको शिक्षा मातृभाषाका माध्यमबाट प्रदान गर्दा विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि दर उच्च रहेको छ । बहुभाषिक देशमा भाषा सेक्विन्सिङको आवश्यकता पर्छ । अतः मातृभाषामा शिक्षालाई दुई तरिकाले कार्यान्वयनमा लैजानु पर्छ ः (क) आधारभूत शिक्षाका १ देखि ३ कक्षासम्म मातृभाषाका माध्यमबाट अनिवार्य हुनु पर्छ । तह बढ्दै जाँदा क्रमिक रूपमा मातृभाषाको भार कम गर्दै नेपाली र अङ्ग्रेजी सिकाउनु पर्छ । लिपिलाई पनि तदनुरूप प्रयोगमा ल्याउनु उचित हुनेछ ।

(ख) मातृभाषामा शिक्षाअन्तर्गत सम्पूर्ण आधारभूत शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यम वा विषयका रूपमा सामाजिक भाषिक परिस्थितिअनुसार प्रदान गरिनु पर्छ । माध्यमिक तह वा उच्च शिक्षामा माध्यम वा विषय स्वेच्छिकरूपमा मातृभाषामा शिक्षा प्रदान गर्न सकिन्छ । आजसम्म विकास भइसकेको भौतिक संरचनामा नै मातृभाषामा शिक्षा प्रदान गर्दा सरकारलाई अतिरिक्त भार पर्ने देखिँदैन । सुरुका वर्षहरूमा हुने शिक्षकको अभाव पूरा गर्न सम्बन्धित मातृभाषी योग्य व्यक्तिलाई शिक्षक बनाउन सकिन्छ ।

यसले समाजवाद उन्मुख सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको शिक्षा प्रणालीको विकास गर्न पनि सहायक भूमिका खेल्नेछ । तर के यो प्रणाली नेपालमा लागू गर्नु सम्भव छ र सफल होला ? एक दिनको कुरा हो क्याम्पसमा क्लास सकेपछिको फुर्सदको पिरियडमा प्राध्यापकहरूबीच भाषा आन्दोलनको विषयमा चर्चा भयो । मैले लेनिनको उद्धरण दिएर नेपालमा पनि कुनै एकभाषाको विशेषाधिकारको अन्त्य र सबै भाषाको समान अधिकार हुनुपर्छ भन्ने दलिल पेस गरँे । उहाँ नेपालीको प्राध्यापक म अर्थशास्त्रको । उहाँको तर्क थियो कि खसभाषा, पर्वते, गोर्खाभाषा वा नेपालीभाषा, जे भन्नुस्, यो विजेताको भाषा हो । कसरी हरुवाहरूको भाषासँग यसको समान हैसियत हुनसक्छ ? बस, कमरेड तथा साथीहरू ! यो मानसिकता (माइन्ड सेट) परिवर्तन गरौं । सब सम्भव छ । मातृभाषामा आधारित बहुभाषिक शिक्षा प्रणालीले विगतको शासक जाति र शासित जाति उत्पादन गर्ने विगतका गलत शिक्षा प्रणालीलाई सच्याउनेछ । यो नीति न नेपाली मातृभाषीको विरुद्ध छ न यसले उनीहरूको प्रगतिको बाटो छेक्छ । नेपालले १०० प्रतिशत साक्षरता दर हासिल गर्ने स्थितिमा पुग्ने र विश्व श्रम बजारमा प्रतिष्पर्धी जनशक्ति उत्पादन गर्नेछ ।

  लेखक नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका नेता हुन् ।






शुभकामना

भर्खरै...

लोकप्रिय

रोचक खबर

पहिलो डेटमा कसले बिल तिर्ने, पुरुष वा महिला ?

जब मैले डेटिङ गर्न सुरु गरेँ तब मेरी आमाले मलाई खानपिन कहिले पनि निःशुल्क हुँदैन भन्ने गर्नु गर्थिन् ।उनले... बाँकी यता

tamang online / December 2, 2018

सर्पको सेक्स गर्ने तरिका बुझेपछि अचम्ममा पर्नुहुनेछ तपाईं !

बीबीसी सेक्स संसारको सबैभन्दा जटिल मसला हो । प्रकृतिले यसलाई यति जटिल बनाएको छ जसबारे जति अनुसन्धान गर्यो... बाँकी यता

tamang online / November 25, 2018

 Photo Gallery

 Music videos

बिज्ञापनका लागि:
 info@tamangonline.com
लेख, रचना र समाचारका लागि:
 info@tamangonline.com
सामाजिक संजाल तर्फ:
सर्वाधिकार © 2012 - 2018: Tamang Online मा सार्बधिक सुरक्षित छ. | बिज्ञापन | सम्पर्क | हाम्रो बारेमा Designed by: GOJI Solution